Zastanawiasz się, czy warto zatrzymać się w Trogirze na dłużej niż krótki spacer wzdłuż promenady, czy może potraktować to miasto jedynie jako przystanek w drodze do Splitu? Odpowiedź kryje się w skali detalu, którego nie da się dostrzec podczas pośpiesznego przejścia z parkingu na nabrzeże. Trogir bywa powierzchownie nazywany „małym Splitem” ze względu na nagromadzenie kamiennej architektury na niewielkiej przestrzeni. Jest to jednak uproszczenie mylące. W przeciwieństwie do monumentalnego, rzymskiego pałacu Dioklecjana zaadaptowanego na żywy organizm miejski, Trogir jest precyzyjnie zachowanym układem średniowiecznym, w którym punktem kulminacyjnym programu artystycznego i ideowego pozostaje jedno konkretne dzieło: zachodni portal katedry św. Wawrzyńca, ukończony w 1240 roku przez mistrza Radovana. [1]
Katedra św. Wawrzyńca (katedrala sv. Lovre) dominuje nad centralnym placem, lecz jej fasada nie przytłacza widza samym rozmiarem. Prawdziwe centrum grawitacji tego miejsca stanowi kamienna brama wejściowa. W tym zespole rzeźbiarskim skupiają się najważniejsze wątki dalmatyńskiego średniowiecza: spotkanie surowej formy romańskiej z wczesnymi zapowiedziami gotyckiego humanizmu, lokalna tradycja obróbki wapienia oraz unikalny w skali europejskiej program ikonograficzny, w którym obok dogmatów wiary pojawia się realistyczny obraz ówczesnego życia codziennego.
Portal Radovana jako najlepszy punkt wejścia do historii Trogiru
Zrozumienie Trogiru wymaga zmiany optyki. W większości miast Dalmacji uwagę przyciąga przede wszystkim całościowa sylweta: ciąg renesansowych pałaców, mury obronne czy linia nabrzeża. W Trogirze najgłębsza warstwa znaczeniowa została zakodowana w drobnym reliefie (rzeźbie lekko wypukłej, w której figury wystają ponad płaskie tło). Portal mistrza Radovana to jedno z nielicznych dzieł sztuki romańskiej na wschodnim wybrzeżu Adriatyku, które znamy z nazwiska twórcy oraz dokładnej daty powstania. W łacińskiej inskrypcji wyrytej w nadprożu rzeźbiarz określił siebie mianem Raduanus, podkreślając swoje mistrzostwo w rzemiośle, a datę ukończenia zasadniczej części prac wyznaczył na rok 1240, za pontyfikatu biskupa Treguana.
Fakt, że średniowieczny rzemieślnik podpisał swoje dzieło w tak eksponowanym miejscu, świadczy o wyjątkowej pozycji artysty w ówczesnej społeczności komuny miejskiej. Radovan nie był anonimowym wykonawcą schematów ikonograficznych przysłanych z Rzymu czy Akwilei. Był twórcą, który przetworzył uniwersalny kod chrześcijańskiej Europy przez pryzmat lokalnej wrażliwości, klimatu i realiów trzynastowiecznej Dalmacji. Portal nie jest wyłącznie dekoracją otworu drzwiowego; stanowił kamienną bramę symboliczną, oddzielającą sferę profanum (przestrzeń placu miejskiego, handlu, sporów prawnych i codziennej krzątaniny) od sfery sacrum (wnętrza świątyni, gdzie obowiązywał porządek liturgiczny i wieczność). [4]
Zwiedzanie historycznego centrum Trogiru najlepiej zaplanować wokół tego jednego punktu odniesienia. Zamiast chaotycznie biegać po zaułkach, warto potraktować portal jako klucz do odczytania reszty miasta. Proporcje trogirskich pałaców, dekoracje okien, rzeźbione konsole podtrzymujące balkony czy motywy heraldyczne na ścianach ratusza są bezpośrednim echem warsztatu, który uformował się przy budowie katedry. Wielu rzeźbiarzy działających w Trogirze w XIV i XV wieku czerpało z wzorców wypracowanych właśnie przez Radovana i jego uczniów.
Uwaga: portal nie jest samodzielnym obiektem do szybkiego sfotografowania i odhaczenia na liście zabytków. To spójny traktat teologiczny, antropologiczny i przyrodniczy wykuty w kamieniu. Podejście do niego bez zrozumienia logiki podziału stref rzeźbiarskich sprawia, że patrzy się na bezładną masę postaci, zwierząt i plecionek, tracąc sedno tego, co czyni to dzieło przełomowym.
Jak dojść do katedry i ułożyć spacer szlakiem Radovana
Układ przestrzenny Trogiru jest bezpośrednią konsekwencją jego położenia na niewielkiej wysepce wciśniętej pomiędzy stały ląd a znacznie większą wyspę Čiovo. Ta specyfika wymusiła niezwykłą gęstość zabudowy, w której ulice pełnią funkcję wąskich korytarzy powietrznych, a przestrzeń otwiera się gwałtownie dopiero w kilku strategicznych punktach. Prawidłowe poprowadzenie trasy zwiedzania pozwala uniknąć zderzenia z największymi falami zorganizowanych grup wycieczkowych i umożliwia właściwe przygotowanie wzroku do odbioru detali rzeźbiarskich.
Od bramy lądowej do placu Jana Pawła II
Zwiedzanie najlepiej rozpocząć od strony północnej, przekraczając most łączący stały ląd z wyspą. Wejście na teren historycznego centrum prowadzi przez Bramę Północną, zwaną Bramą Lądową (Kopnena vrata). Choć jej obecna forma pochodzi z czasów renesansowych, a wieńczy ją figura patrona miasta, św. Jana z Trogiru (sv. Ivan Trogirski), to sam układ przejścia zachował rygor średniowiecznej fortyfikacji. Po przekroczeniu bramy warto na chwilę zatrzymać się w wąskiej uliczce, by uświadomić sobie skalę trogirskiego traktu: szerokość traktów komunikacyjnych została tu zaplanowana tak, aby chronić pieszych przed palącym letnim słońcem i porywistymi podmuchami wiatru bura.
Kierując się prosto na południe główną osią komunikacyjną (ulicą Gradska), dociera się bezpośrednio do placu Jana Pawła II (Trg Ivana Pavla II). To tutaj skupia się cała władza średniowiecznego miasta: kościelna (katedra św. Wawrzyńca), świecka (Pałac Rektorów, pełniący dziś funkcję ratusza) oraz sądownicza (otwarta loggia miejska z zegarem). Wyjście z ciasnej, zacienionej uliczki na otwarty plac daje silny efekt przestrzenny. Katedra nie stoi pośrodku placu, lecz zamyka jego północno-wschodnią pierzeję, co sprawia, że jej zachodnia fasada z portalem Radovana ukazuje się patrzącemu lekko pod kątem.
Trasa po małym mieście, która pozwala zobaczyć portal bez pośpiechu
Aby w pełni docenić kunszt Radovana, nie należy podchodzić bezpośrednio pod sam portal w pierwszej minucie po wejściu na plac. Zmysł wzroku potrzebuje kalibracji do skali trogirskiego wapienia. Zalecana kolejność poruszania się po tej przestrzeni wygląda następująco:
- Ogląd fasady z dystansu: Stań przy południowej loggii miejskiej, naprzeciwko wejścia do katedry. Z tej odległości zobaczysz, jak portal wpisuje się w bryłę kruchty (przedsionka kościoła) i jak surowa, wczesnogotycka dzwonnica góruje nad romańskim korpusem. Zwróć uwagę na kontrast między płaską ścianą a głęboko osadzonym, wielowarstwowym wejściem. [5]
- Podejście do kruchty i analiza portalu: Portal znajduje się wewnątrz zadaszonego przedsionka, co przez stulecia chroniło delikatny relief przed bezpośrednim działaniem deszczu i wiatru. Poświęć na ten etap co najmniej 20–30 minut, dzieląc obserwację na poszczególne pasy rzeźbiarskie.
- Wnętrze świątyni i kaplica św. Jana: Po przeanalizowaniu portalu wejdź do środka. W nawie głównej odnajdziesz ambonę z XIII wieku, wykazującą pokrewieństwo warsztatowe z kręgiem Radovana, a w północnej nawie – renesansową kaplicę bł. Jana Trogirskiego autorstwa Niccolò di Giovanni Fiorentino, stanowiącą doskonały punkt odniesienia dla ewolucji stylu rzeźbiarskiego w tym samym mieście po upływie dwóch stuleci. [2]
- Zejście ku nabrzeżu: Po wyjściu z katedry skieruj się ku południowej Bramie Morskiej (Morska vrata), mijając małe placyki i pałace rodów Cipiko oraz Lucić, by zakończyć spacer przy twierdzy Kamerlengo, strzegącej południowo-zachodniego krańca wyspy.
Tip: Kruchta katedralna jest stosunkowo wąska, co przy obecności wycieczek zorganizowanych drastycznie ogranicza pole widzenia. Jeśli trafisz na tłum, nie próbuj przepychać się do ościeży. Przejdź najpierw do wnętrza świątyni lub usiądź w loggii miejskiej naprzeciwko. Zazwyczaj po 10–15 minutach duża grupa opuszcza przedsionek, zostawiając przestrzeń niemal pustą. Najlepsze warunki oświetleniowe panują wczesnym popołudniem, gdy światło słoneczne odbija się od jasnej posadzki placu i miękko doświetla zacienione wnętrze kruchty, wydobywając głębię dłuta bez tworzenia ostrych cieni.

Jak czytać romański portal: konstrukcja, strefy i język form
Wielu zwiedzających popełnia błąd, traktując portal Radovana jako jednolitą, chaotyczną ścianę płaskorzeźb. W rzeczywistości jest to struktura o żelaznej dyscyplinie architektonicznej. Średniowieczny system kompozycyjny opierał się na hierarchii: im wyżej i bliżej osi centralnej, tym ważniejsza treść teologiczna; im niżej i dalej ku krawędziom zewnętrznym, tym bliżej świata ziemskiego, materialnego i skażonego grzechem.
Tympanon, archiwolty i ościeża — podstawowe elementy bez historyczno-artystycznego żargonu
Konstrukcja portalu składa się z kilku zasadniczych elementów architektonicznych, które pełnią zarówno funkcję nośną, jak i narracyjną:
- Cokoły i konsole bazowe: Najniższa strefa, na której spoczywa cały ciężar optyczny i fizyczny portalu. W dziele Radovana tworzą ją potężne rzeźby lwów oraz figur podtrzymujących (atlantów).
- Ościeża (boczne pionowe ściany otworu drzwiowego): Zbudowane z uskokowo cofających się kolumn i pilastrów. U Radovana każda warstwa ościeża niesie inny zestaw przedstawień: od scen z życia codziennego, przez wizerunki apostołów, po motywy roślinne i alegoryczne.
- Nadproże (poziomy blok kamienny nad drzwiami): Płyta spinająca pionowe ościeża, na której Radovan umieścił inskrypcję z podpisem oraz sceny figuralne bezpośrednio powiązane z polem centralnym.
- Tympanon: Półkoliste pole zawarte między poziomym nadprożem a łukiem wieńczącym wejście. To najważniejszy punkt całego portalu, skupiający scenę centralną, ku której prowadzą wszystkie pozostałe linie kompozycyjne.
- Archiwolty: Koncentryczne, profilowane łuki otaczające tympanon od góry. Każdy kolejny łuk wystaje przed lico poprzedniego, tworząc efekt głębokiej perspektywy wciągającej wzrok do wnętrza kościoła.
Symetria kompozycji i celowe odstępstwa od niej
Na pierwszy rzut oka portal wydaje się idealnie symetryczny. Jeśli jednak przyjrzysz się uważnie, zauważysz, że Radovan z premedytacją przełamuje monotonię układu osiowego. O ile ogólne bryły po lewej i prawej stronie równoważą się masą, o tyle ich treść oraz dynamika rzeźbiarska są zróżnicowane. Lewa strona (heraldycznie prawa, czyli strona zbawionych) charakteryzuje się większym spokojem kompozycyjnym i przedstawia sceny niosące obietnicę ładu. Prawa strona (heraldycznie lewa, tradycyjnie kojarzona z niebezpieczeństwem i grzechem) zawiera więcej motywów walki, dzikich bestii i dynamiki.
Masywność typowa dla stylu romańskiego przejawia się tu w zwartej budowie figur i silnym powiązaniu ich z blokiem kamienia. Rzeźby Radovana rzadko odrywają się całkowicie od tła; są reliefami o różnej głębokości cięcia. Jednocześnie artysta odszedł od sztywnej, geometrycznej stylizacji znanej z wcześniejszych dzieł romańskich. Zamiast płaskich fałdów szat przypominających wyryte w skale rowki, widzimy miękko
modelowane fałdy szat, skręty tułowi, zgięcia kolan i twarze o indywidualnych rysach. Kamień nie jest tu jedynie nośnikiem znaku, lecz materiałem zdolnym sugerować ciężar ciała, napięcie mięśni i ruch. Ten naturalizm nie oznacza jeszcze renesansowego zainteresowania anatomią, ale wyraźnie wzmacnia czytelność opowieści: postać ma wyglądać tak, jakby reagowała na wydarzenie przedstawione obok.
Najlepiej czytać portal od dołu ku górze i od obrzeży do centrum. Dolne strefy, z lwami, figurami ludzkimi, zwierzętami oraz motywami walki, budują obraz świata nieuporządkowanego i podległego fizyczności. Wyżej pojawia się rytm bardziej regularny: kolumny, postacie świętych i łuki porządkują spojrzenie. Wzrok dochodzi w końcu do tympanonu ze сценą Narodzenia Chrystusa, gdzie temat zbawienia otrzymuje dosłowne centrum kompozycji. Taki układ działa jak średniowieczna mapa: od ziemskiego chaosu ku boskiemu ładowi.
Uwaga: drobnych motywów nie trzeba próbować rozpoznać wszystkich naraz. Skuteczniejsza jest obserwacja „warstwowa”. Najpierw obejrzyj sylwetkę całego portalu, potem zatrzymaj się przy jednym pasie reliefów, a na końcu podejdź blisko do detali dłoni, twarzy, sierści zwierząt i krawędzi szat. Przy bocznym świetle szczególnie dobrze widać, że Radovan różnicował głębokość rzeźby: elementy pierwszego planu są mocniej wydobyte, natomiast dalsze partie niemal stapiają się z tłem.
Istotne jest też napięcie między architekturą a rzeźbą. Kolumny, łuki i nadproże wyznaczają ścisłe granice, lecz figury nie pozostają bierne: wychylają się, skręcają i wypełniają narożniki w sposób, który ożywia konstrukcję bez naruszania jej logiki. Portal działa więc jednocześnie jako wejście, kamienna opowieść i precyzyjnie zaprojektowany mechanizm prowadzenia wzroku.
Gdy po obejrzeniu detali odejdziesz kilka kroków w stronę placu, portal przestaje być zbiorem pojedynczych rzeźb. Staje się zwartą kompozycją, w której każdy lew, łuk i fałda szaty prowadzą ku progowi katedry — granicy między gwarem Trogiru a sakralnym wnętrzem świątyni.
Najważniejsze detale portalu Radovana i ich znaczenie
Kiedy oko przyzwyczai się do gęstwiny rzeźb i ogólnej tektoniki wejścia, portal zaczyna ujawniać konkretne narracje. Mistrz Radovan z niezwykłą swobodą łączył ortodoksyjną teologię z uważną obserwacją dalmatyńskiej prowincji. Nie stworzył dzieła czysto doktrynalnego; w twardy wapień wplótł pot, zapachy i obyczaje trzynastowiecznego Trogiru, nadając uniwersalnym dogmatom wymiar uderzająco namacalny.
Adam i Ewa na konsolach: pionierska nagość i dramat wygnania
Po obu stronach portalu, wysunięte przed lico ościeży na konsolach wspartych na grzbietach lwów, stoją pełnoplastyczne figury Adama i Ewy. To jedne z najwcześniejszych monumentalnych aktów w rzeźbie średniowiecznej na całym wschodnim wybrzeżu Adriatyku. Zamiast idealizowanych, bezcielesnych sylwetek Radovan wyrzeźbił ludzi z krwi i kości, boleśnie świadomych utraty niewinności.

Zwróć uwagę na gesty prarodziców: oboje zakrywają dłońmi łona w odruchu wstydu, a ich ciała zdradzają skrępowanie i ciężar. Adam, umieszczony po stronie północnej, ma lekko ugięte kolana i zapadniętą klatkę piersiową, jakby uginał się pod brzemieniem wyroku. Ewa po stronie południowej wydaje się jeszcze bardziej dynamiczna – jej postawa oddaje wewnętrzne rozdarcie między pokusą a karą. Te dwie figury nie pełnią wyłącznie roli ilustracji Księgi Rodzaju. Stojąc na zewnętrznych krawędziach, tuż przed progiem świątyni, przypominają wchodzącemu, że wkracza w przestrzeń, która jest odpowiedzią na ich upadek: to z powodu grzechu Adama i Ewy konieczna była ofiara Chrystusa, przedstawiona w wyższych partiach portalu. [3]
Przy planowaniu kolejnych kroków pomocny może być tekst: Najpiękniej położone hotele butikowe w Chorwacji.
Lwy strażnicze: siła ujarzmiona pod stopami człowieka
Cokoły dźwigające pierwszych rodziców tworzą dwa potężne lwy, wysunięte śmiało w przestrzeń kruchty. W średniowiecznym bestiariuszu lew był figurą ambiwalentną: oznaczał zarówno Chrystusa (Lwa z plemienia Judy), jak i szatana krążącego wokół człowieka, a także czujnego strażnika świątynnego progu.
U Radovana lwy pełnią rolę drapieżnych obrońców, ale ich postura niesie dodatkowe znaczenia:
- Lew po lewej stronie (pod Adamem): Trzyma w szponach upolowaną zwierzynę – zająca lub jagnię. Zwierzę emanuje fizyczną potęgą, a precyzja, z jaką mistrz wykuł pasma grzywy, napięte ścięgna łap i otwartą paszczę, świadczy o bezpośrednim studium natury lub doskonałej znajomości antycznych reliefów.
- Lwica po prawej stronie (pod Ewą): Przygniata do ziemi smoka lub skrzydlatą bestię, a u jej boku widoczne są dwa małe lwiątka. To bezpośrednie nawiązanie do średniowiecznej legendy fizjologusa, według której lwiątka rodzą się martwe, a po trzech dniach ożywia je tchnienie ojca – motyw ten odczytywano jako czytelną metaforę Zmartwychwstania.
Poniżej lwów, w samej strefie bazowej, z wysiłkiem prężą się muskularne sylwetki atlantów – postaci o orientalnych, brodatych twarzach i w turbanach, w których badacze dopatrują się wyobrażenia Saracenów lub Żydów, zmuszonych do dźwigania ciężaru chrześcijańskiego gmachu.
Kalendarz w ościeżach: dalmatyński rok zamknięty w kamieniu
Jednym z najbardziej fascynujących elementów dzieła Radovana jest cykl miesięcy (tzw. labores mensium), wkomponowany w wewnętrzne i środkowe pasy ościeży. Zamiast abstrakcyjnych znaków zodiaku rzeźbiarz uwiecznił tu realne, sezonowe trudy i przyjemności trzynastowiecznych mieszkańców Trogiru i okolicznych wzgórz.
Przyglądając się pionowym pasom po obu stronach wejścia, bez trudu rozpoznasz sceny, które do dziś brzmią znajomo w dalmatyńskim krajobrazie:
- Grudzień: Scena uboju świni. Postać klęczy nad powalonym zwierzęciem z nożem w dłoni, podczas gdy obok kobieta przygotowuje naczynie na krew i parzy mięso. Radovan nie unikał brutalnej dosłowności – to surowy zapis zimowego zaopatrzenia spiżarni.
- Styczeń: Postać starca siedzącego przy palenisku, grzejącego dłonie i stopy nad ogniem, pod którym piecze się kiełbasa, podczas gdy na haku wisi kociołek. Znak zimy i odpoczynku od ciężkich prac polowych.
- Wiosna (marzec i kwiecień): Prace w winnicy – przycinanie krzewów winorośli zakrzywionym nożem (tradycyjną kosyrem) oraz pasterz strzygący owcę unieruchomioną między kolanami.
- Przełom lata i jesieni: Zbiór oliwek, młócenie zboża i napełnianie skórzanych worów młodym winem.
Wprowadzenie prac rolnych na ościeża kościoła miało głęboki sens teologiczny: ludzka praca, choć naznaczona trudem po wygnaniu z raju, została uświęcona przez wcielenie Chrystusa. Czas ziemski, mierzony rytmem pór roku, zyskuje tu łączność z czasem wiecznym.
Tympanon: domowy realizm Bożego Narodzenia
Wszystkie wątki portalu zbiegają się w półkolu tympanonu. Dominującą sceną jest tu Narodzenie Pańskie, jednak sposób jego ukazania daleko odbiega od sztywnego, hieratycznego schematu romańskiego. Radovan zastosował układ dwustrefowy, wypełniony narracyjną swobodą i czułością dla detalu.
W centralnej części pola leży Maria na bogato zdobionym łożu o miękko udrapowanej materii. Jej wzrok nie jest skierowany w pustkę, lecz ku nowo narodzonemu Dzieciątku spoczywającemu w kamiennym żłobie przypominającym ołtarz ofiarny. Nad żłobem pochylają się wół i osioł, wyrzeźbione z niemal portretową uwagą – ich nozdrza zdają się chuchać na niemowlę, by ogrzać je w chłodzie nocy.
Poniżej głównego łoża mistrz umieścił rzadko spotykaną w tak eksponowanym miejscu scenę pierwszej kąpieli Dzieciątka. Dwie położne, Zelomi i Salome, nalewają wodę z dzbana do profilowanej misy chrzcielnej, sprawdzając dłonią temperaturę wody. Ten intymny, apokryficzny motyw miał kluczowe znaczenie doktrynalne: udowadniał pełne człowieczeństwo Chrystusa, który podlegał tym samym prawom biologii i pielęgnacji, co każde ludzkie niemowlę.
Po bokach i w tle sceny głównej przestrzeń wypełniają pasterze w charakterystycznych, ciężkich wełnianych opończach z kapturami, grający na fletach i słuchający zwiastowania anielskiego, oraz orszak Trzech Króli zbliżających się konno z lewej strony. Gęstość narracji nie prowadzi do chaosu; Radovan operuje planami w taki sposób, że oko bez trudu odczytuje relacje między postaciami.
Inskrypcja fundacyjna: duma mistrza Radovana
Warto unieść wzrok na belkę nadproża, tuż pod stopami leżącej Marii. Wykuto tam łacińską inskrypcję majuskułą, która stanowi jeden z najważniejszych dokumentów dalmatyńskiego średniowiecza. W inskrypcji czytamy nie tylko datę – 1240 rok – oraz imię biskupa Treguana, toskańskiego intelektualisty kierującego wówczas diecezją trogirską, ale przede wszystkim bezprecedensowe wyznanie samego rzeźbiarza:
„…per Raduanum cunctis hac arte preclarum…” (przez Radovana, w tej sztuce znakomitszego od wszystkich).
W epoce, gdy większość twórców romańskich pozostawała bezimiennymi rzemieślnikami pracującymi na chwałę Bożą, podpis Radovana jest manifestem rodzącej się samoświadomości artysty. Mistrz nie tylko znał swoją wartość, ale potrafił wyegzekwować prawo do uwiecznienia własnego nazwiska na najważniejszym elemencie fasady miejskiej katedry.
Gdy po przeanalizowaniu poszczególnych motywów cofniesz się ku wejściu do kruchty, portal odsłoni swoją ostateczną funkcję. Przestaje być jedynie rzeźbiarską galerią, a staje się
wielopoziomowym traktatem teologicznym, napisanym językiem zrozumiałym zarówno dla wykształconego hierarchy, jak i prostego rybaka z sąsiedniej wyspy Čiovo.
Archiwolty i ślady warsztatu: dialog stylów w łuku portalu
Spoglądając w górę, ponad scenę Narodzenia Pańskiego, dostrzeżesz koncentryczne pasy archiwolt, które spinają całą kompozycję w potężny łuk. To właśnie tutaj najczytelniej ujawnia się fascynujący proces powstawania dzieła oraz moment, w którym romańska pełnia Radovana zaczyna ustępować miejsca nowym prądom artystycznym.
Wewnętrzny łuk archiwolty wyszedł bezpośrednio spod dłuta mistrza. Odnajdziesz na nim sceny chrystologiczne – Zwiastowanie, Chrzest w Jordanie oraz Wjazd do Jerozolimy – opracowane z tą samą plastyczną siłą i dbałością o anatomiczny detal, co tympanon. Postacie apostołów i aniołów są krępe, mocno osadzone w kamieniu, a ich szaty układają się w miękkie, gęste fałdy, które nie tłumią ruchu ciał.
Im dalej ku zewnętrznym krawędziom łuku, tym wyraźniejsza staje się zmiana ręki. Zewnętrzne archiwolty zostały ukończone kilkadziesiąt lat później, na przełomie XIII i XIV wieku, przez uczniów Radovana oraz mistrzów przybyłych z Wenecji. W scenach Męki Pańskiej – Pojmaniu, Ubiczowaniu i Ukrzyżowaniu – widać już narodziny gotyku:
- Figury stają się smuklejsze, ich proporcje ulegają wydłużeniu, a draperie szat załamują się pod ostrzejszymi, geometrycznymi kątami.
- Ekspresja cierpienia zyskuje bardziej sformalizowany, linearny charakter, odmienny od głębokiego, cielesnego realizmu samego Radovana.
Ta stylistyczna niejednorodność nie osłabia jednak wymowy portalu. Przeciwnie – dowodzi, że trogirska strzecha budowlana była żywym organizmem, w którym lokalna tradycja rzeźbiarska nieustannie konfrontowała się ze stylami napływającymi z Italii i Europy Środkowej.
Opuszczenie chłodnej kruchty katedry św. Wawrzyńca i powrót na zalany słońcem plac Jana Pawła II przynosi zupełnie nową perspektywę na całe miasto. Po wnikliwym odczytaniu portalu Trogir przestaje jawić się jako przypadkowy labirynt średniowiecznych zaułków, a staje się spójną, kamienną opowieścią. W surowych profilach pałacowych portali, w konsolach podtrzymujących balkony przy wąskich uliczkach i w detalach miejskiej loggi dostrzeżesz ten sam dalmatyński wapień i tę samą techniczną precyzję, którą w 1240 roku zdefiniował Radovan. Śledzenie jego śladów nie kończy się na progu katedry – to lekcja uważności, która zmienia każdy kolejny krok po trogirskim bruku w spotkanie z autentycznym, pulsującym życiem średniowiecznego Adriatyku.
Pytania od czytelników
Ile czasu warto przeznaczyć na dokładne obejrzenie portalu Radovana?
Co zrobić, jeśli przy portalu jest tłum?
Od której strony najlepiej rozpocząć spacer po Trogirze?
Czy portal Radovana warto oglądać wyłącznie z bliska?
Źródła
- [1] UNESCO World Heritage Centre – Historic City of Trogir ↑
- [2] Gliptoteka HAZU – UNESCO monuments in the Croatian Academy of Sciences and Arts Glyptotheque ↑
- [3] Archaeologia Adriatica / Hrčak – Man, Snake, and Monkey on the Portal of the Trogir Cathedral ↑
- [4] Starohrvatska prosvjeta / Hrčak – Radovan and Homer – a Note on the epic Style in Medieval Art ↑
- [5] Ministry of Culture and Media of the Republic of Croatia – Dani europske baštine – Radovanov portal ↑






